و قديمي‌ترين فسيل زنبور عسل 40 ميليون سال و اينکه قديمي‌ترين اثر نقاشي درباره زنبور عسل با قدمت 12هزار سال پيش در يکي از غارهاي اسپانيا وجود دارد که مردي را در حال برداشت عسل از يک کندو نشان مي‌دهد.

همه اينها يعني اينکه «عسل» از اول عمر بشر در سفره غذايي او حضور داشته. در طول قرون گذشته هر چه علم پيشرفت کرده و تحقيقات بيشتري درباره عسل و زنبورعسل انجام شده، انسان بيشتر مبهوت قدرت خداوند شده و خاصيت‌هاي بيشتري از اين ماده غذايي را شناسايي کرده است.

در حال حاضر در ايران بيش از 40 هزار پروانه رسمي پرورش زنبور عسل صادر شده و مسلما تعداد زيادي از زنبورداران هم به صورت غيررسمي به توليد عسل مي‌پردازند و خلاصه اينکه «عسل» آن‌قدر طرفدار دارد و آن‌قدر مهم هست که سبد خريد اين شماره به اين موضوع بپردازد و اطلاعات جالبي را درباره آن ارائه دهد.

معجوني از ميليون‌ها گل

يکي از عجيب‌ترين خلقت‌هاي خداوند، خلقت زنبور عسل است. مي‌دانيد! زنبورها اصلا نمي‌خوابند. آنها براي پرکردن کيسه مخصوص بدنشان از شهد، روي ميليون‌ها گل مي‌نشينند و شهدشان را مي‌مکند.

وقتي کيسه‌شان پر شد، به طرف کندو برمي‌گردند. در راه، قبل از رسيدن به کندو مقداري دياستاز ـ که نوعي آنزيم است ـ را روي شهدهاي داخل کيسه مخصوص‌شان مي‌ريزند. وقتي به کندو رسيدند، آن را داخل سلول‌هاي  6 ضلعي موم مي‌گذارند و دوباره براي جمع‌آوري شهد از کندو خارج مي‌شوند.

شب‌ها وقتي زنبورها نمي‌‌توانند از کندو خارج شوند، سراغ 6 ضلعي‌هاي موم مي‌روند و شهد داخل آن را با خرطومشان به داخل کيسه مخصوص‌شان مي‌ريزند، آب اضافه آن را جذب مي‌کنند و با ترشح دوباره و چند‌باره دياستاز روي آن، ماده غليظ شيريني درست مي‌کنند به نام «عســل».

جالــب اسـت بدانيد که خوردن 100 گرم‌ عسل در روز مي‌تواند به شما ‌انرژي‌اي برابر با 330کالري بدهد چون عسل از آب (17 درصد)، قند (40 درصــد)، اسيدهاي آمينه (25 درصد)، انواع موادمعدني مانند آهن، منگنز، منيزيم، فسفات و... (12 درصد) و انواع آنزيم‌ها (6 درصد) تشکيل شده است و بسياري از احتياجات بدن را تأمين مي‌کند.

شيرين اما لاغر‌کننده

عسل‌‌هاي تيره نسبت به عسل‌‌هاي روشن مواد معدني بيشتري دارند.

- عسل به خاطر داشتن خاصيت راديواکتيوي و تشعشعات کهربايي انواع تب‌هاي پنهاني را آشکار مي‌‌کند.

- حتما شنيده‌ايد که قديمي‌ها مي‌گويند عسل و خربزه با هم نمي‌سازند! دليلش اين است که ترکيب عسل و خربزه در بدن، التهابات پنهاني را فعال مي‌کند. التهابات عود کرده و خود را به صورت تب‌هاي شديد و به‌هم‌‌ريختگي وضعيت بدن نشان مي‌دهد.

- اگر با مشکل کمبود آهن خون مواجه هستيد، حتما در وعده صبحانه عسل بخوريد. البته عسل به غير از داشتن آهن زياد، فسفر و کلسيم زيادي هم دارد که دواي امراض استخواني است.

- عسل گون براي رفع زخم بستر، زخم‌هاي عفوني و درمان بيماري‌‌هاي پروستات، رماتيسم و بي‌خوابي بسيار مؤثر است.

- عسل زرشک براي تقويت کبد و رفع بيماري‌هاي کبد مؤثر است، عسل آويشن در درمان بيماري‌هاي تنگي نفس، آسم، سرفه و رفع خستگي کاربرد دارد و عسل عناب به تسريع عمل خون‌رساني از قلب به اعضا و جوارح کمک مي‌کند.

- عسل طبيعي به خاطر داشتن دياستاز توانايي آب کردن چربي اطراف قلب را دارد بنابراين مصرف آن را به بيماران و سالخوردگان قلبي توصيه مي‌کنيم.

- خوردن موم همراه عسل دردهاي معده و مفاصل را از بين مي‌برد، از ريزش مو جلوگيري مي‌کند و به راحتي از بدن دفع مي‌شود.

- موم‌‌هاي همراه عسل اگر در دماي بالاي 30 درجه نگهداري شود، بعد از مدتي کرم‌هاي ريزي در درون سوراخ‌هاي 6 ضلعي آن ديده خواهد شد. بنابراين براي سلامتي خودتان عسل‌هاي موم‌دار را در هواي گرم نگه نداريد، اگر هم کرم‌‌هاي ريز را درون موم ديديد، به هيچ‌وجه از آن استفاده نکنيد.

از عسل کوهي تا زنبور خياباني!

عسل تک‌گل

ا گر گل‌هاي غالب يک منطقه گل خاصي باشد، به عسل توليدي آن منطقه
«عسل تک‌گل» مي‌گويند.

براساس همين تعريف به عسل شهرهاي کرمانشاه، خوانسار و همدان - که بيشترين فراواني گل‌گون را دارند -  عسل‌گون مي‌گويند. به عسل توليدي مناطق لار، طالقان، طارم و زنجان- که بيشترين فراواني گل آويشن را دارد- عسل آويشن مي‌گويند و به عسل اصفهان و سميرم «عسل مريم گلي» مي‌گويند. البته ممکن است عسل بعضي مناطق مثل دماوند، اردبيل و تبريز از گل‌هاي متنوعي توليد شود که عسل معمولي طبيعي نام دارد. در ضمن عسل‌هاي تک‌گل علاوه بر ارزش غذايي، بيشتر به عنوان دارو مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

رنگ عسل

رنگ عسل به گل‌هايي که زنبور از شهدشان استفاده مي‌کند، بستگي دارد. بر همين اساس ممکن است شما در بازار، عسل‌هايي از زرد بسيار کم‌رنگ تا قهوه‌اي بسيار پررنگ‌ را ببينيد؛ مثلا عسل زرشک که مخصوص منطقه خراسان جنوبي است به رنگ قرمز جگري است، عسل گل‌هاي نارنج و پرتقال قرمز رنگ است، عسل‌گون زرد، عسل آويشن و چهل گياه قهوه‌اي و عسل اقاقيا نيز بي‌رنگ است.

قيمت تقريبي عسل و موم تک گل موجود در بازار تهران

عسل آويشن با موم	10000 تومان (کيلويي)
عسل زرشک با موم	8000 تومان (کيلويي)
عسل گون با موم	5000 تومان (کيلويي)

زنبور شکرخورده

بهترين عسل، عسل بهاره است که زنبورها از گل‌هايي با شهد فراوان تغذيه مي‌کنند اما در فصل کم گل مناطق، زنبورداران 2 روش براي تهيه عسل دارند:

1 ـ جابه‌جايي کندوها: در اين روش زنبورداران کندوهاي خود را از يک منطقه به منطقه ديگر مي‌برند، مثلا زنبورداران اردبيل در فصل زمستان کندوهايشان را به بندرعباس يا اهواز مي‌برند که زنبورهايشان از گل‌‌هاي آن مناطق تغذيه کرده و عسل تهيه کنند بنابراين اين نوع عسل به دليل هزينه‌هاي جابه‌جايي کندوها گران‌تر است.

2 ـ استفاده از شربت: در اين روش زنبورداران در فصول بي‌گلي منطقه‌شان با دادن شربت آب شکر يا شيره انگور يا شيره خرما به زنبورهايشان، عسل توليد مي‌کنند. اما نگران نشويد چون خداوند زنبورها را طوري آفريده که مي‌توانند قند دوکربني را در بدنشان به قند يک کربني تبديل کنند و طي اين فرايند شيميايي آن شربت را  درون کيسه مخصوصشان به عسل تبديل کنند. اين نوع عسل را عسل غيرطبيعي مي‌نامند و تقريبا همه خاصيت‌هاي عسل طبيعي را دارد و در ضمن براي بدن هم ضرر ندارد و نسبت به عسل صددرصد طبيعي هم ارزان‌تر است؛ البته اگر فروشنده و توليد‌کننده حرام و حلال سرشان بشود و نخواهند عسل غيرطبيعي را به عنوان عسل صددرصد طبيعي به خريدار قالب کنند.

پس عسل‌هاي موجود در بازار را مي‌توان به 3 نوع اصلي تقسيم کرد:

 عسل طبيعي:   عسلي که زنبور با مکيدن شهد گل‌ها توليد مي‌کند.
عسل غيرطبيعي: عسلي که زنبور با مکيدن شربت آب شکر يا شيره   ميوه توليد کرده باشد.
 عسل تقلبي: عسلي که يک فرد متقلب از شيره قند، شيره ذرت يا با بعضي ميوه‌ها بدون دخالت دادن زنبورها درست کرده باشد.

استفاده از ظرف فلزي ممنوع عسل محصول فسادناپذيري است که خاصيت باکتري‌کشي دارد؛ پس فاسد نمي‌شود.

نگهداري عسل حتي براي کوتاه‌مدت در دماي بالاي 32 درجه سانتي‌گراد، رنگ، طعم و خاصيت آنزيم‌ها‌ي آن را تغيير مي‌دهد.

در ترکيب عسل مقدار زيادي اسيد وجود دارد. براي همين اگر عسل‌تان را در ظروف فلزي نگه داريد، هم ظرفتان خرده مي‌شود و هم رنگ، بو و طعم آن تغيير مي‌کند، پس حتما عسل را در ظروف‌ شيشه‌اي يا پلاستيکي نگه داريد.

رطوبت، دشمن عسل است. عسل را در جاي مرطوب نگه نداريد، در ضمن قاشق خيس را در ظرف عسل فرو نبريد چون باعث رقيق و نامرغوب شدن آن مي‌شود.

عسل در دماي بالاي 25 درجه سانتي‌گراد يا زير 5 درجه سانتي‌گراد «شکرک»‌ مي‌زند. براي کسب اطلاعات بيشتر درباره شکرک‌زدن عسل به قسمت عسل تقلبي مراجعه کنيد.
وجود ذرات خارجي مثل گرد و غبار، ذرات موم و... در عسل باعث تسريع عمل شکرک زدن آن مي‌شود.

اگر عسل‌تان شکرک زد، نگران نباشيد. شما مي‌توانيد به راحتي و با قراردادن شيشه عسل درون يک ظرف آب‌‌جوش آن را حرارت دهيد و به حالت اولش برگردانيد.

 اما اگر يک ماه بعد ديديد که دوباره همان عسل شکرک زده ـ به خاطر متبلور شدن دانه‌‌هاي شکر ـ به راحتي نمي‌توانيد با انجام کار دفعه قبل آن را به حالت مايع درآوريد.

عسل‌هاي پاستوريزه که در حرارت بالا جوشيده و به صورت صنعتي بسته‌بندي مي‌شوند، اصلا شکرک نمي‌زنند و رسوب هم نمي‌کنند.

در عوض به علت حرارت زياد، بسياري از خواص آن کم مي‌شود؛ يعني درصدي از اسيدهاي آمينه، دياستاز مثبت و بعضي ويتامين‌هاي عسل از بين مي‌رود.

عسل از سالم‌ترين خوراکي‌هاست، به شرطي که از اول سالم به عمل آمده باشد چون در بعضي مناطق زنبورها از گل گياهان سمي شهد مي‌مکند يا از شهد گياهاني که سمپاشي شده‌اند، استفاده مي‌کنند که نتيجه آن توليد عسل نامرغوب يا حتي سمي است.

حواستان باشد عسلي که بوييدن آن شما را به عطسه بيندازد، خوردنش مستي و سکر بياورد يا چشيدنش گلو را بسوزاند، عسل نامرغوبي است که بايد از خوردنش پرهيز کرد.

عسل تقلبي

عسل آن‌قدر طرفدار دارد که بعضي آدم‌هاي سودجو و متقلب براي بيشتر پول به جيب زدن به فکر توليد عسل تقلبي بيفتند. اين افراد گاهي از شيره قند يا شيره ذرت و... عسل تقلبي درست مي‌کنند و به نام عسل طبيعي مي‌فروشند. گاهي هم ممکن است زنبوردار يا فروشنده‌اي بخواهد يک عسل غيرطبيعي (دادن آب شکر به زنبور) را به عنوان عسل طبيعي به خلق‌الله قالب کند. خب، حالا چطور مي‌شود عسل طبيعي را از عسل غيرطبيعي يا تقلبي تشخيص داد؟ اساتيد رشته زنبورداري و عسل براي اين شناسايي از روش‌هاي آزمايشگاهي استفاده مي‌کنند اما مردم عادي هم با استفاده از روش‌هاي ساده تجربي مي‌توانند نوع طبيعي را از غيرطبيعي يا تقلبي تشخيص دهند.
اين روش‌هاي عبارتند از؛
1 - ريختن عسل در آب سرد:  اگر مقداري عسل طبيعي را در يک ليوان آب سرد بريزيد، مي‌بينيد که عسل کاملا حالت چسبندگي خود را حفظ مي‌کند و خيلي سخت و دير در آب سرد حل مي‌شود اما عسل تقلبي سريع در آب حل مي‌شود.

2 - رس شدن عسل: رس شدن به معناي رسوب کردن و کدر شدن عسل است. عسل طبيعي به دليل داشتن دياستاز بعد از مدتي ته‌نشين مي‌شود و شکرک مي‌زند؛ يعني ذرات قند عسل متبلور مي‌شود و عسل مانند روغن نباتي سفت مي‌شود.

خوردن اين نوع عسل از نظر اطبا و کارشناسان نه تنها ضرر ندارد که خيلي هم مفيد است اما بيشتر مردم اگر عسل‌شان به اين حالت دربيايد، فکر مي‌کنند خراب شده و ديگر از آن استفاده نمي‌کنند. اما عسل‌هاي غيرطبيعي به دليل نداشتن دياستاز نه شکرک مي‌زنند و نه ته‌نشين مي‌شوند. در ضمن يادتان باشد که عسل‌هاي پاستوريزه و حرارت ديده ـ که کم‌خاصيت شده ـ هم شکرک نمي‌زنند.

قيمت تقريبي عسل طبيعي موجود در بازار تهران

عسل دماوند (کوهستاني)	6000 تومان (کيلويي)
عسل سبلان (کوهستاني) با موم	5500 تومان (کيلويي)
عسل تبريز (کوهستاني)	4500 تومان (کيلويي)
عسل اردبيل (کوهستاني)	4000 تومان (کيلويي)

ساير محصولات زنبورعسل

اصولا زنبور عسل 2 نوع محصول توليد مي‌کند؛ نوعي که خارج کندو توليد مي‌شود و نوعي که داخل کندو توليد مي‌شود. محصولات توليدي زنبورعسل در خارج کندو شامل «عسل»، «عسلک»، «بره موم» و «گرده گل» مي‌شود و محصولات توليدي داخل کندو نيز شامل «موم»، «زهر» و «ژله رويال» مي‌شود.

عسلک: زنبورها شيره‌هاي شيرين روي برگ بعضي درختان ـ که به وسيله شپشک‌ها توليد مي‌شود ـ را مي‌مکند و همان مراحل توليد عسل را روي آن انجام مي‌دهند. به اين شهد غليظ شده ـ که شباهت زيادي به عسل دارد ـ عسلک مي‌گويند. خواص عسلک کمتر از عسل است ولي مصرف‌کننده قادر به تشخيص عسل از عسلک نيست.

بره موم: مخلوطي است از صمغ چندين درخت مانند نارون، تبريزي، شاه بلوط و... که به پاي زنبور مي‌چسبد بره موم اثر ميکروب‌کشي دارد که در ساخت کندو به کار زنبورها مي‌آيد. پزشکان، بره موم را از قوي‌ترين آنتي‌بيوتيک‌ها مي‌دانند و از آن استفاده دارويي مي‌کنند و در ضمن «زهر» زنبورعسل هم براي انسان خاصيت ساختن «پادزهر» را دارد.

ژله رويال: ماده‌اي است که از غده مغزي زنبوران کارگر ترشح مي‌شود و به کار تغذيه زنبورهاي نوزاد مي‌آيد. نوع خاصي از اين ژله ـ که ژله شاهانه نام دارد ـ غذاي مخصوص ملکه است. اين ژله از انواع قندها و چربي‌ها تشکيل شده که خاصيت‌هاي دارويي زيادي دارد البته هرکيلوي آن قيمتي حدود يک ميليون و 200 هزار تومان دارد.

به نقل از سايت همشهري آنلاين